شازده مسافر مجله جامع دیجیتال گردشگری، سفر و ایرانشناسی

قالی های خراسان نما

قالی های خراسان یکی از محبوب ترین طرح قالی بین تنوع ایرانی

طرحها در قالی های خراسان

دراین مقاله قصد داریم تا شما را با گوشه ی دیگری از هنر قالی های خراسان آشنا کنیم . قالیهای خوش رنگ و روی این ناحیه از چه طرح و نقشی بهره مند میشوند ؟

قالی های خراسان مربوط به چه قرنی است

در قالی های بسیار زیبای خراسان مربوط به آخر قرن هیجدهم و قرن نوزدهم، نقشی چیرگی دارد که میتوانیم آنرا نقش مرکزی قالی های خراسان تصویربنامیم. مؤثرترین عناصر تزئینی نقش در مرکز قالی جمع میشوند و زمینه را که خالی میماند، تبدیل به یک عنصر رنگی متضاد میکند. بین آخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، در کنار این قالی ها، قالی های دیگری نیز وجود دارد که نقش های تکراری آن، به گونه ای متجانس و مربوط به هم ، تمام سطح زمینه را میپوشانند.

در سری اول، تعادل به دست آمده بین طرح ها و زمینه ها امکان داشتن یک حاشیه نسبتاً باریک را با دو یا پنج قاب فراهم میکند. در سری دوم، لازم می آید که با ایجاد حاشیه بسیار عریضی که از چندین قاب تشکیل شده است (گاهی مواقع ۱۵ قاب) تباین و تضادی به وجود آید. در اکثر موارد رنگ این قاب ها خرمایی هستند. بنابراین، عریض ترین حاشیه ای را که میتوان در قالی مشرق زمین دید، در این قالی ها مشاهده میکنیم .

ابعاد قالی های خراسان

به تبع ابعاد قالی، قدیمی ترین قالی های خراسان در مرکزشان دارای یک یا چندین ترنج چند قسمتی هستند که شکل آنها متغییر است. این ترنج ها میتوانند به شکل دایره، لوحی به شکل سپر و یا اینکه به شکل لوزی باشند. همچنین دراین قالی ها معمولاً پرده قالی های خراسان دست بافتهایی را می بینیم که یادآور صفحاتی هستند که حاشیه قالی های قدیمی در میان نقوش آنها جای داده شده اند.

ولی پرده ها یا صفحات منقوش در قالی های قدیمی در برگیرنده کتیبه و خطوط، غزلیات و اشعاری هستند که در شأن قالی ها سروده شده اند ، در حالیکه پرده ها و یا صفحات منقوش در قالی های جدید، در اکثر مواقع، نقوشی را در بردارند که منحصراً تزئینی اند.

گلدانهای قالی های خراسان

در این قالی ها غالباً گلدان های گلی داریم که جهت آنها یا به طرف بالا و یا به طرف پایین قالی میباشد. در چهار گوشه زمینه ، چهارعدد لچک دیده میشوند که آنها نیز دارای تقسیمات زیادی هستند. قسمتی از زمینه که توسط ترنج یا گلدان های گل و یا کتیبه اشغال شده است، آزاد میماند و یا اینکه مزین به چند برگ الوان میشود که در کنار ترنج قرار میگیرند.

حاشیه قالی دارای طرازهایی با خطوط سینوسی شکل تزئین شده ای است که در هر یک از خم های این سینوس ها، یک عدد گل کوچک پنج پر قرار دارد.

طرح های حاشیه قالی های خراسان

این طرح- که ما آن را طراز خراسان خواهیم نامید- معمولاً در قاب های ثانوی حاشیه و استثنائاً در قاب اصلی ظاهرمیشود. قاب اصلی که معمولاً دارای طرح ثابتی نیست، بر حسب مورد میتواند دارای یک نقش هراتی، چند نوع بته (که غالباً در مغرب زمین آن را طرح کشمیر می نامند) یا دارای برگ هایی باشد.

علاوه بر این قالی های قدیمی خراسان، قالی های دیگری را نیز می بینیم که مربوط به همین عنصر هستند. این قالی ها را شکارگاه قالی های خراسان ترنجمینامند و دارای صحنه هایی از شکارگری هستند (معمولاً هم دارای قطع کلگی میباشند). آنها دارای همان ویژگی نقش قالی های خراسان اند.

ولی با داشتن ویژگیهایی، از قالی های خراسان قابل تمیز میباشند و این ویژگیها عبارتند از: حضور تصاویر حیوانی در حالت دویدن یا پرواز کردن (آهو، گوزن، خرگوش، غزال، قرقاول، کبوتر). این سوژه های در حال حرکت به وضوح در روی زمینه ساده و یکنواخت قالی جلوه مینمایند.

آنها به جان و توان داشتن تمام قالی کمک میکنند و یک حرکت افسانه ای و زیبایی را به وجود می آوردند که در آن حیواناتی را در حال جولان در بعدی ایده آل می بینیم که با بوجود آوردن ترکیبهایی در نوسانات اسلیمی هنر، در پی هم می گذارند و به هر سو می روند.

نقش ترنج در قالی های خراسان

قالی های خراسان که دارای نقش ترنج مرکزی و تصاویر انسانی و حیوانی بودند، همراه با تحولات و توسعه مداوم، به تدریج از بین میروند و جای خود را به قالی هایی میدهند که به ندرت نقوش مرکزی را حفظ میکنند. در آثار خلق شده نوین که به اندازه قالی های گذشته مورد توجه هستند. نقش واحدی را به تناسب های محدودتری که در تمام سطح قالی تکرار شده است ترجیح میدهند.

یعنی نقش ماهی یا هراتی که نوعی گل تزئینی است و دردرون یک لوزی گل دار جای گرفته است و دارای چهار برگ نوک تیز میباشد که ظاهراً به اضلاع این لوزی چسبیده اند. این نقش که در تمام ایران بسیار متداول است در قالی های فراهان، بیجار، صحنه و همدان بطور غالب دیده میشود.

نقش بته در قالی های خراسان

نقش بته را نیز بطور معمول و متداول در قالی های این منطقه می بینیم و این همان نقشی است که قبلاً حاشیه قالیهای قدیمقالی های خراسان بتهی را تزئین میکرده است و همچنین (البته خیلی به ندرت) نقش میناخانی را می بینیم که نوعی شبکه لوزی شکل است و در نقاط اتصال، گل هایی به شکل گره پروانه ای را می بینیم. گاهی مواقع در همین طرح آخر، شبکه های لوزی شکل از بین میروند و جای خود را به وضع آزادتری از شاخه های کوچک گل دار میدهند.

عرض حاشیه زیبا، لطیف و نقشین قالی های خراسان به یک متر میرسد. اضافه میکنیم که نقش مسلط، بخصوص در قاب های ثانوی این حاشیه، نقش طراز خراسان است.

برعکس، قاب اصلی این حاشیه ها در قالی های گوناگون دارای نقش های متفاوتی هستند. البته در بعضی از قالی های قدیمی خراسان، در همین قاب اصلی، غالباً به گونه هایی از این طراز برمیخوریم که از سه خط به شکل سینوس تشکیل شده است. این خطوط نسبتاً عریض هستند و همدیگر را قطع میکنند.

.جزئیات بیشتر
شاید مایل باشید اینجا را هم ببینید:
قالی اصفهان  رمقبره الشعرای خراسان