شازده مسافر مجله جامع دیجیتال گردشگری، سفر و ایرانشناسی

معماری جنوب ایران

معماری جنوب ایران و سبک منحصر به فرد آن

نقشه جنوب ایران

خصائص معماری جنوب ایران

برای کسانی که به جنوب ایران سفر نکرده اند ، درک  سبک منحصر به فرد  معماری جنوب ایران بسیار دشوار است . شاید تماشای تصاویر و عکسهای مرتبط با بافت جنوبی و  معماری جنوب ایران بتواند تا اندازه ای راهگشا باشد ، اما حق مطلب جز درمواجهه ی رو در رو با بناها، بافت شهرها و بطور کلی  معماری جنوب ایران میسر نمیگردد.

به جهت آنکه دورنمایی کلی درمورد سبک معماری جنوب ایران به دست بیاوریم ، سراغ مقالات تخصصی درمورد معماری جنوب ایران رفته ایم و به بیان حقایقی از دل این مقالات میپردازیم تا شاید ادای دین کوچکی به این حجم از تخصص و زیبایی کرده باشیم .

بافت قدیمی  معماری جنوب ایرانمعماری جنوب ایران

پیش از هرچیز ذکر این نکته ضروری است که بافت قدیمی و معماری جنوب ایران خود معجزه ای منحصر به فرد است . بادگیرهای بلند و بناهای پرحجم،  درگاه و پنجره های متعدد توام با نقوش هندسی متفاوت و زیبا  که درنهایت تناسب بخش عمده ای از فضای خارجی ساختمانی را پوشانده ، کوچه های عریض و طویل  ومیدان کوچک و بزرگی که با توجه به شرایط اقلیمی و آب  وهوا و نیاز منطقی وعمومی ساکنان این  نواحی بوجود آمده یکی ازموارد مهم و قابل توجه در بررسی معماری جنوب ایران است.

آب انبارهای بزرگ با گنبدی عظیم  ومساجد  زیبا با گلدسته های بلند و بادگیرها اشکال هندسی زیبایی درافق سواحل خلیج  فارس بوجود آورده که هر بیننده ای را از تصوری زود گذربه تفکری عمیق فرو می برد.

مواد و مصالح معماری جنوب ایران

وجود هوای گرم توام با رطوبت  بیش ازحد این نواحی ، به ساکنان این مناطق آموخته که بهترین و با صرفه ترین راه برای ادامه حیات و تفوق به مشکلات  طبیعی موجود کدام است. ساکنان این مناطق  دریافته اند که وجود طوفان مداوم ، گرمای طاقت فرسا و باران های سیل آسا هیچگاه دلیلی برای چشم پوشی از دریا و نعمت های بی حد آن نخواهد بود .معماری جنوب ایران پس از قرنها  زندگی و آموختن تجربیات تلخ، دریافته اند که نوع بنا باید چگونه باشد که برای زیست درفصول مختلف ، مقاومت مواد و مصالح ساختمانی چیست که درمقابل  بارانهای سیل آسا و آفتاب سوزان و رطوبت خفقان آورمقاومت  داشته باشد.

بررسی اینگونه مسائل نشانگر بخش بزرگی از آزمونهای موفق ساحل نشینان حوزه خلیج فارس بوده که به هزاران سال قبل تعلق دارد و درمی یابیم که بنیاد سنتهای معماری ایرانیان حوزه خلیج فارس با جاودانه اقوام خلیج فارس و ساکنان آن همراه و همساز بوده است و معماری جنوب ایران از نسلی به نسل دیگر انتقال داده شده است . حتی با وجود مصالح ساختمانی مقاومتر نسبت به قطع تداوم معماری سنتی یک باره تن نداده اند .

عوامل مخرب طبیعی و معماری جنوب ایران

ساکنان این مناطق قرنها قبل در مقابل عوامل مخرب طبیعی همانند هوای گرم طاقت قرسا و بارانهای موسمی و سیل آسا و رطوبت بیش از حد دریافته اند که برای ادامه حیات و پیروزی برمشکلات موجود بایستی همه چیز را متناسب با شرایط اقلیمی و در جهت خنثی کردن اثرات ویرانگر آن عوامل بوجود بیاورند که یکی از تکامل یافته ترین اختراع معماری جنوب ایران بادگیرها است که موجب تلطیف و سازگارشدن هوای درون میگردد .

ساختمانهای پرحجم و بلند با طبقات متعدد از خصوصیات سنتی معماری جنوب ایران است . دیوارهای قطور که عمده مصالح  آن را کلوخه سنگهای گچی با پوششی قطوراز گچ تشکیل میدهند . شدت آفتاب ازساعت ۵/۸ صبح آغاز میشود . در این مناطق زیرزمین بدلیل وجود رطوبت بالا ساخته نمی شود . سقف های ساختمانها دارای ارتفاع بلند و بربالای در ورودی پنجره های مشبک با مصالح گچی و با نقوش هندسی زیبائی تزئین یافته که ازخواص مهم این گونه پنجره ها جریان خنک بداخل است . تمام منازل حوزه خلیج فارس دارای یک ویا چند بادگیر هستند و این بادگیرها دارای فرم و اندازه های مختلف بوده و برفراز آخرین طبقه یا در طبقات مختلف استوار میگردید . بناهای بزرگ دارای آب انبار و حمام بوده است .

استفاده از چوب در بنا

یکی از زیبایی های بناهای این مناطق استفاده از چوب منقوش و مشبک درساختمانها بوده است. در ورودی و درگاه اطاقهای داخلی ازچوب با کنده کاری همراه بوده است . ساختمان ها دارای دالان  و عرض دالانها در تمام بناهای جنوب بیش از دو متر بوده است و در کنار این راهروها در دو طرف سکوی پهن و عمیقی ساخته شده که در فصول گرما ساکنان منازل برای استفاده از جریان هوا و خنکی از آن استفاده میکنند. در ورودی ساختمان  مستقیما بداخل راهرو باز نمیشود بلکه با استفاده از پیچ تند به دالان راه پیدا میکند.اطاقهای جانبی دالانها معمولا با دریچه ای مشبک به اطاقها متصل است و بخشی از هوای خنک دالان در فصول گرم با باز کردن دریچه ها بداخل اطاق جانبی جریان پیدا میکند . شیشه در درگاهها کمتر بکارمیرود. برروی جرزهای داخل اطاقها چوب خراطی شده رنگی وجود دارد که مخصوص آویختن پرده و یا لباس است . اطاقها دارای سقف بلند و دارای پنجره های زیاد هستند.

دکان ها، مغازه ها و بازارها در معماری جنوب ایران

دکانها و مغازه ها بصورت انفرادی در محلات قدیمی وجود ندارند و بصورت بازار و بازارچه بوده است . سقف بازارچه های قدیمی حصیرپوش با نی و تیر چوبی بوده و به منظور تامین روشنایی داخل از جهت طولی بصورت پلکانی ساخته و فواصل سطوح سقف را با دریچه های مشبک چوبی می پوشاندند، با این شیوه ضمن جلوگیری از نفوذ آفتاب بداخل نور کافی نیز بداخل بازار میرسید .

ساختمان در معماری جنوب ایران

در معماری جنوب ایران ساختمانها اعم از مسکونی و یا تجاری برروی سکویی با ارتفاع حدود یک متر بنا میشد تا از هجوم آب بارانهای سیل آسا به هنگام بارش و یا جریان آب جلوگیری نماید . احداث حمام عمومی بشیوه ای که در نواحی دیگر رواج دارد در این حوزه معمول نیست.  کاروانسراها در طول  اسکله ساحل خلیج بصورت خطی احداث شده اند که از این نوع بناهای بزرگ در بندر لنگه و بندر خمیر که توسط شهرداری ها و اشخاص ویران گردید . برروی بام منازل جان پناهی مشبک شکل ساخته شده که درفصول گرما  از آن استفاده میشود  در معماری جنوب ایران بناهای خصوصی مانند مستراح و روشوئی، در داخل بنا قرار دارند و لیکن در اماکن مذهبی مستراح و وضوخانه ها در خارج ساختمان.

*اطلاعات تخصصی متن برگرفته از سایت انجمن مفاخر معماری ایران